زینب واعظ محرابی. در میان انبوهی از ادعیه مشهور شیعه، «دعای افتتاح» جایگاهی ویژه دارد؛ دعایی که بر قرائت آن در ماه مبارک رمضان سفارش شده و ازجمله دعاهای منسوب به امام عصر(عج) است. این دعا که با عبارت «اللهم إنّی أفتتح الثناء بحمدک» آغاز می شود، از عالی ترین نیایش هایی است که هدف و مقصد اول آن گشایش ابواب بسته و درمان دلهای خسته است. این دعا، راهبردی برای بازکردن درهای رحمت، تغییر سرنوشت و رسیدن به آرامش درونی است.
پرواضح است که درک معانی و شناخت مقاصد دعا در رنگ ارتباط و بوی نیایش تأثیر فراوان دارد و در گذر زمان از مهمترین مساعی عالمان شیعه، شرح میراث ثقلین و بیان مناظر آن بوده و دعای افتتاح نیز از این اصل بیرون نیست، تا آنجا که جمع کثیری از بزرگان مکتب دعا به شرح آن همت گمارده اند.
«مفتاح افتتاح»، حاصل مجموعه درس‌گفتارهای حجت الاسلام والمسلمین سیدعلی خمینی، در شرح دعای افتتاح است که در ماه مبارک بیان شده و با تقریر، تدوین و تنظیم میرزاعلی تنکابنی، به همت انتشارات اطلاعات به چاپ رسیده است. عنوان اشاره ای است به اینکه این کتاب، کلید فهم دعای افتتاح است و تلاشی است برای گشودن لایه‌های عمیق یکی از مهمترین دعاها و نشان دادن ظرفیت‌های معرفتی، اخلاقی و تربیتی نهفته در آن.
در پیشگفتار این اثر، آمده که هدف، عرضه روشی جامع در اصول شرح و تفسیر متن است؛ یعنی خواننده با مطالعه این کتاب، یاد می‌گیرد که چگونه متون دینی را تحلیل کند، نه اینکه فقط معنی کلمات را حفظ کند.
این کتاب بر این نگاه استوار است که دعا را باید یکی از مهمترین منابع معرفت، اخلاق، حکمت و تربیت دانست؛ چنان‌که در این اثر از دعا به عنوان «چراغ هدایت و گنج امامت» یاد می‌شود. دعا در این نگرش، تنها مجموعه‌ای از واژه‌ها و عبارات نیست، بلکه میراثی است که امامان(ع) عالی‌ترین حقایق الهی و انسانی را در قالب آن بیان کرده‌اند. از این منظر، فهم دعا نیازمند عبور از سطح الفاظ و توجه به لایه‌های معنایی و معرفتی آن است.
«مفتاح افتتاح» بیش از آنکه شرحی لغوی بر عبارات دعا باشد، تلاشی برای ارائه روشی جامع در فهم و تفسیر متون دینی است. یکی از ویژگی‌های برجسته این اثر آن است که نویسنده تنها به بیان معنای ظاهری واژه‌ها بسنده نمی‌کند، بلکه با بهره‌گیری از دانش‌های مختلف ادبی، تفسیری، کلامی، فلسفی و عرفانی، می‌کوشد ظرفیت‌های پنهان یک عبارت کوتاه را آشکار سازد. به همین دلیل، این کتاب را می‌توان الگویی برای چگونگی مواجهه علمی با متون دینی دانست.
محور اصلی مباحث کتاب، بررسی جمله نخست دعای افتتاح (اللهم إنی أفتتح الثناء بحمدک) است؛ عبارتی کوتاه که در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسد، اما نویسنده نشان می‌دهد که چگونه همین عبارت می‌تواند موضوع بحثهای گسترده و عمیق قرار گیرد. در این اثر، از خلال بررسی دقیق واژه‌ها و ترکیب‌های موجود در این بخش، هشت معنای صحیح و قابل دفاع عرضه می‌شود. این رویکرد نشان می‌دهد که متون صادرشده از معصومان(ع) به دلیل عمق و جامعیت، ظرفیت معانی متعدد را دارند و نمی‌توان آنها را تنها به یک برداشت محدود کرد.
چندمعنایی متون دینی
یکی از مباحث مهم کتاب، تأکید بر چندمعنایی در متون دینی است. نویسنده بر آن است که سخن حکیمانه اهل‌بیت(ع) می‌تواند در سطوح مختلف، معانی گوناگونی را در اختیار مخاطب قرار دهد. از این نگاه، استفاده از علوم مختلف برای فهم متن، نه موجب پراکندگی، بلکه راهی برای رسیدن به درکی کاملتر است. در واقع، همان‌گونه که در کتاب آمده است، مضامین عالی دعا از مهمترین جلوه‌های ناموس معارف شیعه و قاموس میراث امامیه به شمار می‌روند و بیش از بسیاری از متون، انسان را با اندیشه، اعتقاد و نظام تربیتی تشیع آشنا می‌کنند.
کتاب حاضر در ۱۳ جلسه تنظیم شده و در هر جلسه ابعادی از فراز نخست دعای افتتاح مورد بررسی قرار گرفته است. در این مسیر، مفاهیمی همچون حقیقت دعا، جایگاه نیایش در سیر انسان به سوی خداوند، رابطه حمد و ثنا، نقش دعا در گشایش درهای رحمت الهی و تأثیر آن در تربیت روحی انسان است. نویسنده با استناد به آیات قرآن، سخنان امیرالمؤمنین(ع)، روایات اهل‌بیت(ع) و منابع مهم دعایی، تصویری گسترده از جایگاه دعا ارائه می‌کند.
در این میان، دعای افتتاح به عنوان نمونه‌ای برجسته از میراث معرفتی اهل بیت معرفی می‌شود؛ دعایی که فقط برای قرائت در شبهای رمضان نیست، بلکه متنی برای اندیشه و تأمل است. جمله آغازین آن، به معنایشروع ستایش خداوند با حمد او، دریچه‌ای برای بحث درباره رابطه انسان و خدا، حقیقت ستایش الهی و مراتب معرفت انسان نسبت به پروردگار می‌گشاید.
تنکابنی در تنظیم این اثر، کوشیده است ضمن حفظ امانت علمی، متن درس‌گفتارها را به شکلی منسجم و مناسب انتشار بیاورد. مطالب پس از نگارش، دوباره مورد بازخوانی و بررسی قرار گرفته و تلاش شده است میان حفظ فضای درس و ایجاد ساختاری خواندنی برای مخاطب تعادل برقرار شود.
دعا پناهگاه امن روح و کلید گشایش قفلهای بسته است. تنها یک خواستن ساده نیست، بلکه اوج سلوک معنوی، نزدیکترین راه به پروردگار و گنجینه‌ای از اسرار الهی است.